Roma Hamamları

Roma Hamamları

Lazer tarama teknolojisi ile hazırlanmış tarihi Roma Hamamı rekonstrüksiyonu, Weißenburg, Almanya

Romalıların büyük çoğunluğu için hamamlarda yıkanmak dinlence aktivitelerinin en başında gelirdi. Günümüzde banyo almak evde özel bir aktivite olmasına rağmen Eski Roma’da yıkanmak toplumsal bir aktiviteydi. Her sınıftan erkekler ve bir çok kadın günümüzün modern spa larını veya sağlık klüplerini andıran (ki o zaman giriş ücretlerinin çok daha ucuz olduğunu belirtelim) umuma açık hamamlarda yıkanırdı.

Roman Public Baths
Roma Halk Banyoları

Zengin Romalılar, evlerinde küçük hamamlara sahip de olsalar, umumi hamamları sıkça ziyaret ederlerdi. Şehirlerdeki küçük hamamlar, balneae diye anılırdı, özel işletmelere ait olsalar da umuma açıktı. Thermae denilen büyük hamamlar devlete aitti ve şehirde büyük alanları kaplardı. Eski Roma’da çalışma günü, gündoğumu ile başlar öğleden biraz sonra sona ererdi. Öğleden sonra 2:00 – 3:00 civarında erkekler hamamlara gider buralarda, spor yaparak, yıkanarak sohbet ederek bir kaç saat kalır sonra da akşam yemeğine giderlerdi. Cumhuriyet zamanı erkekler ve kadınlar için ayrı mekanlar varken, imparatorluk zamanında genellikle, günün erken saatleri kadınlara ayrılır; ikiden sonra gün batımına kadar da erkelere ait olurdu. Kadınlar hamamları daha az tercih edilen zamanda kullansalar dahi, kadınların giriş ücreti erkeklerin iki katı idi. Karışık  (her iki cinsin birarada olduğu) hamamların da çok rağbet gördüğünü belirtmemiz gerekir. İktidara gelen bir çok imparator bu tür hamaları yasaklamıştır. Ancak her zaman bu yasakların çalıştığını da söylemek zordur.

Apodyterium at Pompeii
Pompeii’de bir Apodyterium

Antrenman: Eski Roma’da yıkanmanın bir ritüeli vardı ve hamamlar buna göre inşa edilirdi. Hamama giren önce üzerini değiştiği yere (apodyterium ) girer. Burası, ocağa en uzak yerdi. Buradaki niş ve dolaplara sokak kıyafetleri bırakılırdı. Zengin Romalılar köleleri ile birlikte gelir ve onları giysilerini korumak için başlarında bırakırlardı. Mamafih, bir çok hamamda küçük bir ücret karşılığı elbiseler, hamam yöneticileri tarafından korunurdu. Bazı soyunma odaları iki işlevli idi. Örneğin, Pompei’deki Stabian hamamlarında kadınların soyunma odaları aynı zamanda frigdarium du. Burada küçük bir soğuk su havuzu olurdu. Eski Roma’lıların, hamamda ne tür giysi kullandığına dair bir bilgi olmamasına rağmen hafif örtüler kullanıldığı, belki subligaculum (iç çamaşırı olarak bağlanan örtüler) giyildiği düşünülüyor. Ayaklarında da sıcak zeminden etkilenmemek için, altı kalın sandaletler vardı. Merkezdeki büyük avlu, antrenman sahası idi (palaestra). Avlunun çevresi bir gölgelikle çevrili olurdu ve buradan hamamlara geçilirdi. Ayrıca büyük bir açık havuz da (natatio) yüzme aktiviteleri için kullanılırdı. Elbiselerini değiştirdikten ve yağlandıktan sonra erkekler, egzersizlerine başlarlardı. Önce hafif ağırlık kaldırma, güreş, çeşitli top oyunları, koşma ve yüzme. Bazı kadın atletler de olsa palaestra özellikle erkekler içindi.

Frigidarium, Roman Baths, Bath, Somerset
Roma Dönemi Frigidarium
Sudatorium

Yıkanma: Antrenmandan sonra vücuttaki kir ve yağ, strigil denen ucu kıvrık metal çubuklarla sıyrılarak atılırdı. Bundan sonra yıkanma faslı başlardı.  Bir kölenin taşıdığı havlular, yağdanlıklar ve strigillerle birlikte hiç acele etmeden çeşitli sıcaklıktaki odalara girilirdi. Genellikle, sıcak odadan, tepidarium, başlanırdı. Burasının duvarları ve zemini ısıtılmıştır; ancak bir havuz bulunmaz. Sonra sıcak banyoya, caldarium, geçilirdi. Burası ocağa, bizdeki külhan, en yakın yerdir. Burada içinde sıcak su olan büyük bir küvet veya küçük bir havuz ve içinde bel hizasına kadar soğuk su olan havuzlu çeşme (labrum) olurdu. Bu çeşmeden yüze ve enseye soğuk su vurulurdu. Buradan sonra tekrar tepidariumda bir zaman geçirilir ve frigdarium’da soğuk havuza dalarak hamam sefası sonlanırdı. Ayrıca hamamda başka odalar da olabilirdi: Buhar odası (sudatorium), kuru sıcak oda (sauna) laconium ve parfümlü yağların kullanıldığı masaj odaları. Yıkanma bittikten sonra patronlar, bahçelere çıkar, kütüphaneyi ziyaret eder, akrobatların veya jonglörlerin performansını izler, edebi bir resitali dinler veya oradaki bir çok sokak satıcısından bir yiyecek alırdı. Şüphesiz, bu hamamların bir hayli gürültülü yerler olduğunu söyleyebiliriz. Günümüze kalmış pek fazla örneği olmasa da yazılan yazılardan Roma hamamlarının çok güzel dekore edildiğini ve pek lüks olduğunu biliyoruz. Iyi aydınlatılmış, yüksek tavanlı havadar odalar, şık mozaiklerle kaplanmış ve boyanmış duvarlar, renkli mermer panolar, gümüş musluk ve bataryalar bu hamamların bir hayli şatafatlı ve zevkle döşenmiş olduğunu anlatıyor.

Isıtma Sistemi: Romalı mühendisler dahice ve etkin bir yöntemle hamamları ısıtmışlardır: hypocaust. Zemin sütunlar üzerinde yükseltilmiştir ve duvarların arasında kanallar (tubuli) bırakılmıştır. Ocaktan (praefurnium) çıkan sıcak hava döşemenin altında ve duvarlardaki kanallarda dolaşarak odaları ısıtırdı. Sıcaklığının en çok olması istenen odalar ocağa en yakın yerleştirilirdi.

Tuvaletler: Hamamlarda ayrıca büyük umumi tuvaletler (latrinae) bulunurdu. Anadolu’da Efes, Bergama gibi eski Roma yerleşimlerinde örneklerini gördüğümüz ortaları delik mermer oturma yerlerinin önündeki kanallardan sürekli su akan tuvaletler ilk sifonlu tuvaletlerdi. Ayrıca oturma yerlerinde, patronların kendilerini temizlemesi için ucuna sünger takılmış çubuklar bulunurdu.

Kaynak: Barbara F. McManus, The College of New Rochelle
Fikret Yegül, Baths and Bathing in Classical Antiquity

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *